Türkiye'de Anayasa Gelişmelerine Genel Bakış ve 1961 Anayasasının Temel Nitelikleri
İmparatorluk dönemindeki anayasal gelişmeler merkezi hükümetle ayan temsilcileri arasında 1808 yılında imzalanan Sened-i İttifak belgesi ile başlamıştır. Bu gelişmeyi 1839 yılında ilan olunan Tanzimat Fermanı, 1856 yılında Islahat Fermanı ve 1876 yılında yürürlü¤e giren ve ilk anayasamız olan Kanun-u Esasi izlemiştir. Milli Mücadele dönemini ve bu geçiş döneminin Anayasası olan 1921 Anayasası’nın kurdu¤u hükümet sisteminin özelli¤ini açıklayabilmek.
• Mondros Mütarekesi’ni izleyen dönemde Anadolu’da başlayan işgaller kısa bir süre sonra Müdafaa-i Hukuk hareketlerini doğurmuştur. Bu süreçte kurulan TBMM Hükümeti’nin dayandığı ilkeler 1921 Anayasası ile açıklığa kavuşturulmuştur.
Bir geçiş dönemi anayasası görünümündeki 1921 Anayasası, Anayasa Hukuku öğretisinde “Meclis Hükümeti” adıyla bilinen hükümet sistemini öngörmüştür. Anayasanın en önemli ve devrimci ilkesi, milli egemenlik ilkesidir. 1924 Anayasası’nın öngördüğü hükümet sisteminin genel yapısını ve uygulaması aşamasındaki demokrasi anlayışını belirleyebilmek.
• 1924 Anayasası ile meclis hükümeti ile parlamanter , hükümet arasında karma bir sistem kurulmuştur. Her iki sistemin özelliklerini bünyesinde barındıran melez bir hükümet modeli oluşturulmuştur.
• Anayasa hükümlerinin değiştirilmesi, olağan kanunların değiştirilmesine oranla daha zor koşullara bağlanmıştır. Ayrıca anayasanın hiçbir hükmünün hiçbir neden ve özür ile savsanamaması, işlerlikten alıkonamaması ve hiçbir kanunun anayasaya aykırı olamaması öngörülerek, sert bir anayasa oluşturulmuştur.(1924)
• Anayasa demokratik bir öze sahip olmakla birlikte, çoğulcu demokrasi değil, çoğunlukçu bir demokrasi anlayışını yansıtmaktadır. Uygulamada, demokratik geleneklerin henüz sağlam biçimde yerleşmemiş olduğu bir ülkede bu anlayış ciddi sakıncalar da doğurmuştur. 1961 Anayasası’nın temel niteliklerini ve uygulanmasını açıklayabilmek.
• Çoğunlukçu demokrasi anlayışından çoğulcu demokrasi anlayışına geçilen 1961 Anayasasında bu yönde bazı ilkeler saptanmıştır; - Anayasanın üstünlüğü ilkesi - Kuvvetler ayrılığı ilkesi ve devlet iktidarının paylaşılması, - Çoğulcu toplum yapısının geliştirilmesi, - Temel hakların genişletilmesi ve güçlendirilmesi.
• 1961 Anayasası ile devletin toplumsal barışı ve adaleti sağlamak amacıyla ekonomik ve toplumsal yaşama müdahalesini ifade eden sosyal devlet ilkesi getirilmiştir. • Anayasanın uygulanması sürecindeki en önemli dönemeç 12 Mart 1971 Askeri Müdahalesi olmuştur. Müdahaleyi izleyen dönemde getirilen ana değişiklikleri şöyle sıralayabiliriz; - Yürütme organı yasama ve yargı organlarına karşı güçlendirilmiştir.1971 12 MART DARBESİ (M) - Temel hak ve özgürlükler sınırlandırılmıştır. - Yargı denetimine sınırlamalar getirilmiştir.
1. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı İmparatorluğu Dönemindeki anayasacılık hareketlerinin sonucunda imzalanan anayasal belgelerden biri değildir? a. Sened-i İttifak b. Tanzimat Fermanı c. Islahat Fermanı d. Teşkilatı Esasiye Kanunu e. Kanun-u Esasi D 2. Aşağıdakilerden hangisi yasama ve yürütme kuvvetlerinin yasama organında toplanmasını ifade eden hükümet sistemidir? a. Başkanlık hükümeti b. Parlamanter hükümet c. Meclis hükümeti d. Mutlak monarşi e. Diktatörlük C 3. Aşağıdakilerden hangisi başkanlık hükümeti sisteminin özelliklerinden biri değildir? a. Başkanın yanında bir de Bakanlar Kurulunun bulunması ve bu kurulun yasama organından güvenoyu almak zorunda olması b. Başkanın hem yasama hem de yürütme organının başı olması c. Başkanın halk tarafından seçilmesi d. Yürütme organının başkana bağlı olması e. Sistem gereğince yürütme organının yasamanın, yasama organının da yürütmenin hukuki varlığına son verememesi A 4. 1924 Anayasası döneminde ilk çok partili hayata geçiş denemesi hangi parti ile olmuştur? a. Demokrat Parti 1950M b. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası c. Serbest Fırka d. Cumhuriyetçi Köylü ve Millet Partisi e. Adalet Partisi B 5. Aşağıdakilerden hangisi çoğulcu demokrasi anlayışının özelliklerinden biri değildir? a. Çoğulcu demokrasi anlayışı, demokrasiyi mutlak ve sınırsız bir çoğunluk yönetimi olarak kabul etmez. b. Çoğulcu demokrasi anlayışı, çoğunluğun yönetimi ilkesine dayanmakla birlikte, yönetimi azınlığın temel haklarıyla bağdaştıran bir rejimdir. c. Çoğulcu demokrasi anlayışında, toplum iradesinin gerçek anlamda ortaya çıkabilmesi için, çeşitli görüşlerin özgür biçimde ifade edilebilmesini ve tartışılabilmesini kabul eder. d. Çoğunluk iradesini sınırlayıcı önlemler ve kurumlar demokrasinin özüne aykırı değildir. e. Çoğulcu demokrasi anlayışı, genel iradenin daima kamu iyiliğine yönelmesi ve toplumun genel çıkarlarının çoğunluğun çıkarlarıyla çatışmasını ifade eder. E 6. Aşağıdaki anayasalardan hangisi ile TBMM ilk kez egemenliğin kullanımında ve temsilinde tek yetkili organ olmaktan çıkarılmıştır? a. 1876 Kanun-u Esasi b. 1921 Anayasası c. 1924 Anayasası d. 1961 Anayasası e. 1982 Anayasası D 7. Aşağıdakilerden hangisi 1961 Anayasası ile kabul edilen yeniliklerden değildir? a. Kanunların anayasaya uygunluğunun yasal denetiminin kabul edilmesi. b. Kuvvetler ayrılığı ilkesinin benimsenmesi. c. Çoğulcu demokratik düzenin gerçekleştirilmesine öncelik verilmesi. d. Siyasi partilerin demokratik hayatın vazgeçilmez unsurları olarak kabul edilmesi. e. Temel hak ve özgürlüklerin sınırlanması konusunda yasama organına sınırsız yetki tanınması.
E 8. Aşağıdakilerden hangisi devletin, toplumsal barışı ve adaleti sağlamak amacıyla toplumsal ve ekonomik yaşama etkin biçimde müdahalesini meşru ve gerekli gören devlet anlayışını ifade eder? a. Hukuk devleti b. İnsan haklarına dayanan devlet c. Laik devlet d. Demokratik devlet e. Sosyal devlet E 9. Aşağıdakilerden hangisi 12 Mart 1971 Askeri Müdahalesi’nin sonucu olarak yürütme organının güçlendirilmesine yönelik değişikliklerden biri değildir? a. Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisinin tanınması b. Danıştay’ın yetkilerinin genişletilmesi YARGI c. TRT’nin özerkliğinin kaldırılması d. Üniversite özerkliğinin zayıflatılması e. Vergi, resim ve harçların muafiyet ve istisnaları ile nispet ve hadlerine ilişkin hükümlerde değişiklik yapmaya Bakanlar Kurulunun yetkili kılınması B 10. Aşağıdaki nedenlerden hangisi 1961 Anayasası’nın, toplumun büyük çoğunluğunun oylaşmasına dayanan bir toplum sözleşmesi niteliğinde olmasını engellemiştir? a. Anayasanın, seçmen çoğunluğunun eğilimini temsil eden bir siyasal gücün olumsuz yargılamasına hedef olması b. Anayasanın kabulünde halkoylamasına yeterli ilginin gösterilmemesi c. Siyasal şiddet ortamının ve terör eylemlerinin önlenememesi d. Anayasanın temel hak ve özgürlükleri çok fazla sınırlandırması e. Anayasayla Cumhurbaşkanına önemli yetkiler tanınması A
ÜNİTE 2
Milli Güvenlik Konseyi Rejimi ve 1982 Anayasası'nın Başlıca Özellikleri• Konsey rejimi, 12 Eylül 1980 tarihinde gerçekleştirilen askeri müdahale sonrasında oluşturulmuş ve Anayasa Düzeni Hakkındaki Kanunun 2. maddesi gereğince; TBMM’ye, Millet Meclisi’ne ve Cumhuriyet Senatosu’na ait görev ve yetkileri 12 Eylül 1980 tarihinden itibaren geçici olarak Milli Güvenlik Konseyi’ne; Cumhurbaşkanı’na ait olan görev ve yetkiler de Konsey başkanına bırakılmıştır. Aynı kanunun 1. maddesi uyarınca; Konsey, kurucu iktidar olarak Anayasayı değiştirme yetkisiyle donatılmıştır. 1961 ve 1982 Anayasalarının yapım süreçlerindeki farkları sıralayabilmek.
• 1961 Anayasası’nın oluşumunda, Temsilciler Meclisi daha temsili bir niteliği haiz iken, aynı durumu 1982 Anayasası’nın oluşumundaki Danışma Meclisi’nde göremiyoruz. Bu farklılık, Danışma Meclisi’ni çok daha fazla bürokrasi ağırlıklı bir kuruluş haline getirmiştir.
• Temsilciler Meclisi Milli Birlik Komitesi karşısında, Danışma Meclisi’nin Milli Güvenlik Konseyi karşısındaki durumuna oranla daha geniş yetkili bir kuruluştur. 1982 Anayasası’nın başlıca özelliklerini tespit edebilmek.
• Bir tepki anayasası olması nedeniyle aşırı düzenleyici bir yöntemle hazırlanmıştır. • 1961 Anayasası’ndan daha katı niteliktedir. • Otorite - hürriyet dengesinde, otoritenin ağırlığını arttırmıştır. • Siyasal sistemde görülen tıkanmaları giderici ve bunalım olasılıklarını azaltıcı hükümler öngörmüştür. • 1961 Anayasası’na oranla daha az katılmacı bir demokrasi modeli benimsemiştir.
1. Aşağıda belirtilen pay devirlerinden hangisi, mutlak olarak Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu’nun iznine tabi değildir? A) Yönetim kuruluna üye belirleme imtiyazı veren hisse senetlerinin devri B) Denetim kuruluna üye belirleme imtiyazı veren hisse senetlerinin devri C) Üzerinde intifa hakkı kurulmuş hisse senetlerinin devri D) Üzerinde rehin hakkı kurulmuş hisse senetlerinin devri E) Sermayenin %5 ve daha azını temsil eden hisse senetlerinin devri E 2. Aşağıdakilerden hangisi şube kavramı bakımından doğrudur? A) Şubenin ayrı bir tüzel kişiliği vardır B) Şube işlemlerinden dolayı banka tüzel kişiliğinin sorumluluğu yoktur C) Şube müdürü bankanın bir organı veya ticari mümessilidir D) Bankacılık işlemleri yapan elektronik işlem cihazları şube sayılır E) Mevduat kabul etmeyen banka temsilcilikleri şube sayılır C 3. Aşağıdakilerden hangisi banka genel müdürü bakımından yanlıştır? A) Eğitimlerine ilişkin herhangi bir zorunluluk söz konusu değildir B) Bankacılık veya işletmecilik alanında en az on yıllık mesleki deneyime sahip olmaları gereklidir C) Göreve atanmaları için Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu’nun olumsuz görüş bildirmemesi gereklidir D) Atanmalarından sonra yemin etmekle yükümlüdürler E) Mal bildiriminde bulunmak zorundadırlar A 4. Aşağıdakilerden hangisi bankaların kayıt ve hesaplarına ilişkin esaslardan değildir? A) Bankalar tüm işlemlerini kayıt etmek zorundadırlar B) Bankalar tüm işlemlerini gerçek niteliklerine uygun olarak muhasebeleştirmek zorundadırlar C) Bankalar hesaplarını ve yıllık bilançolarını diledikleri esas ve usule göre tutabilirler D) Bankalar faaliyetleri ile ilgili belgeleri saklamak zorundadırlar E) Bankalar belgelerini mikrofilm, mikrofiş şeklinde saklayabilirler C 5. Aşağıdakilerden hangisi tasarruf sahiplerinin, bankanın mali durumu hakkında bilgi sahibi olabilmeleri için getirilmiş bir önlemdir? A) Bankaların bilanço, kar ve zarar hesaplarını yayımlamak zorunda olmaları B) Bankaların bilanço, kar ve zarar hesaplarını ilgili mercilere göndermek zorunda olmaları C) Bankaların müşterilerinin kimliklerini tespit etmek zorunda olmaları D) Bankaların müşterilerin sırlarını başkalarına açıklamamak zorunda olmaları E) Bankaların tüm işlemlerini kayıt etmek zorunda olmaları.(A)
ÜNİTE 3 Devletin Temel İlkeleri-I• Cumhuriyetçilik, başta devlet başkanı olmak üzere devletin başlıca temel organlarının seçim ilkesine göre kurulmuş olduğu, bunların oluşumunda özellikle veraset ilkesinin rol almadığı bir hükümet sistemini öngören ilkeyi ifade eder. Atatürk Milliyetçiliği’ni diğer milliyetçilik anlayışlarından ayırabilmek.
• Atatürk Milliyetçiliği’nin diğer milliyetçilik anlayışlarından temel ayrımını şöyle özetleyebiliriz: Atatürk milliyetçiliği akılcı, çağdaş, uygar, ileriye dönük, demokratik, toplayıcı, birleştirici, insani ve barışçıdır. Bu milliyetçilik anlayışı, ırkçılığa, şovenizme ve saldırganlığa karşıdır. Laikliğin unsurlarını sıralayabilmek.
• Laiklik ilkesinin en temel unsurlarını dört ana başlıkta toplayabiliriz. Buna göre; - Resmi bir devlet dininin olmaması, - Devletin, bütün dinlerin mensuplarına eşit davranması, - Din kurumlarıyla devlet kurumlarının ayrılmış olması, - Devlet yönetiminin din kurallarından etkilenmemesi. Türk Anayasa Hukuku bakımından demokratik devlet, serbest seçim ve çok partili siyasal yaşam konularını açıklayabilmek.
• Türk Anayasa Hukuku’nda demokratik devleti öngören egemenlik kayıtsız şartsız millettindir kuralı ilk defa 1921 Anayasası’nda ifade edilmiş, 1924, 1961 ve 1982 Anayasalarında da aynen yinelenmiştir.
Egemenliğin bir kişiden bütün bir millete geçmesi ve bunu takip eden süreçte devletin hükümet sisteminin de bu esaslar çerçevesinde halkın kendi kendisini yönetmesine dayanması demokratik bir rejimin varlığı için gereklidir.
1921 ve 1924 Anayasalarında egemenliğin kullanımı ve temsili yalnızca yasama organına bırakılmış iken, 1961 ve 1982 Anayasaları’nda bu düzenleme, egemenliğin Anayasanın koyduğu esaslara göre, yetkili organlarca kullanılacağı biçiminde değişikliğe uğramıştır.Demokrasi, yöneticilerin yönetilenler tarafından serbest ve dürüst seçimler yoluyla seçildikleri bir rejim olarak tanımlanmaktadır.
Dolayısıyla, seçme hakkı ve seçim özgürlüğü demokratik bir devlet yönetiminin vazgeçilmez koşullarıdır. Bunun gerçekleştirilmesi için kullanılan araçlar seçimler ve halkoylamalarıdır.
Bu iki aracın kullanımında serbest, eşit, gizli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına uyulmalı; ayrıca, seçimler ve halkoylamaları yargı yönetim ve denetimi altında yapılmalıdır. Seçim serbestisi ilkesinin anlam ifade edebilmesi için seçmenlerin çeşitli seçenekler arasında serbest bir seçme yapabilmeleri gerekir.
Çağdaş demokratik rejimlerde bu seçenekler siyasal partiler tarafından oluşturulur ve buna modern demokrasilerde partiler demokrasisi denilir. Cumhuriyet sonrası ilk dönemlerde bir iki çok partili siyasal yaşam deneyimi olmakla birlikte; dönemin koşulları bunu devamını engellemiş ve istikrarlı bir çok partili siyasal yaşamın başlaması için 1946 yılına kadar beklenmek zorunda kalınmıştır.
1. Aşağıdakilerden hangisi Cumhuriyet ile monarşi rejimleri arasındaki temel değer ve zihniyet farklarından birini oluşturmaz?
a. Cumhuriyet ve monarşi rejimlerinde devlet başkanı kurumu mutlaka mevcuttur. b. Cumhuriyet vatandaşlık, monarşi uyrukluk kavramına dayanır. c. Cumhuriyet parlamentoya yer verir, monarşi parlamentoya yer vermez. d. Cumhuriyette ulusal egemenlik ilkesi kabul edilir, monarşilerde egemenlik monarkta toplanır. e. Monarşilerde ayrıcalıklar gözlenir, cumhuriyette ayrıcalıklara yer verilmez. A 2. Laiklik ilkesi ilk defa aşağıdakilerden hangisi ile kabul edilmiştir? a. 1876 Kanun-u Esasisi b. 1921 Anayasası c. 1924 Anayasası d. 1961 Anayasası e. 1982 Anayasası C 3. Aşağıdakilerden hangisi laiklik ilkesinin din özgürlüğü yönünü oluşturan unsurlardan birini oluşturur? a. Kimsenin dini inanç ve kanaatlerinden dolayı kınanmaması b. Resmi bir devlet dininin olmaması c. Devletin, bütün dinlerin mensuplarına eşit davranması d. Din kurumlarıyla devlet kurumlarının ayrılmış olması e. Devlet yönetiminin din kurallarından etkilenmemesi
A 4. Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası’nın milli egemenlik anlayışını yansıtan ilkelerden biri değildir? a. Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. b. Türk milleti egemenliğini anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır. c. Egemenlik, milletin çıkarlarını en iyi gözetecek olan seçkin bir zümreye aittir. d. Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz. e. Hiçbir kimse veya organ kaynağını anayasadan almayan bir devlet yetkisini kullanamaz. C 5. Aşağıdakilerden hangisi, yapılan bir seçimde seçmenlerin temsilcilerini doğrudan doğruya seçmelerini ifade eder? a. Eşit oylu seçim b. Genel oylu seçim c. Seçimlerin serbestliği d. ‹ki dereceli seçim e. Tek dereceli seçim E 6. Aşağıdakilerden hangisi, bir siyasi partinin kapatılmasına yönelik olarak Anayasa Mahkemesinde dava açmaya yetkilidir? a. Danıştay Savcısı b. Bakanlar Kurulu c. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı d. Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başkanı e. Milli Güvenlik Kurulu C 7. Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası’nın başlangıç bölümünde yer alan ilkelerden biri değildir? a. Milli Egemenlik b. Hukukun üstünlüğü c. Hürriyetçi demokrasi d. Kuvvetler birliği e. Laiklik D 8. Aşağıdakilerden hangisi hürriyetçi demokrasinin temel unsurlarından değildir? a. Temel siyasal karar organlarının serbest seçimle oluşması. b. Siyasal partilerin serbestçe örgütlenmesi. c. Tüm vatandaşlara temel hak ve hürriyetlerin tanınması. d. Temel hak ve hürriyetlerin hukuki güvence altına alınması. e. Devlet iktidarının denetimden uzak tutulması. E 9. Aşağıdakilerden hangisine bağlı bir sınırlamanın varlığı, genel oy ilkesini zedelemez? a. Yaş b. Servet c. Vergi d. Cinsiyet e. Öğrenim durumu A 10. Siyasi partilerin kapatılmasına ilişkin davalar hangi mahkemede açılır? a. Danıştay b. Yargıtay c. Devlet Güvenlik Mahkemesi d. Uyuşmazlık Mahkemesi e. Anayasa Mahkemesi (E)
